|
การประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ของระบบบริการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในประเทศไทย: กรณีศึกษาเขตสุขภาพที่ 7 |
|---|---|
| รหัสดีโอไอ | |
| Title | การประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ของระบบบริการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในประเทศไทย: กรณีศึกษาเขตสุขภาพที่ 7 |
| Creator | วชิร ชนะบุตร |
| Contributor | อลิสสา รัตนตะวัน, ที่ปรึกษา |
| Publisher | มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ |
| Publication Year | 2568 |
| Keyword | ความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์, การดูแลระยะยาว, ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง, การวิเคราะห์ต้นทุน-อรรถประโยชน์, การวิเคราะห์ผลกระทบด้านงบประมาณ, เขตสุขภาพที่ 7, Cost-effectiveness, Long-term care, Dependent older adults, Cost-utility analysis, Budget impact analysis, Health Region 7, Thailand |
| Abstract | การวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed-methods research) ในรูปแบบขั้นตอนเชิงสำรวจ (Sequential exploratory design) ครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์และวิเคราะห์ผลกระทบด้านงบประมาณของระบบบริการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง โดยเปรียบเทียบระหว่างการดูแลในชุมชน (Community-based long-term care) กับการดูแลในสถานบริบาล (Institutional long-term care) ในเขตสุขภาพที่ 7 แบ่งการดำเนินการวิจัยออกเป็น 2 ระยะ ระยะที่ 1 การศึกษาเชิงคุณภาพ ด้วยการสนทนากลุ่ม (Focus group discussion) กับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 4 กลุ่ม จำนวน 48 คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์เชิงธีม (Thematic analysis) ระยะที่ 2 การวิเคราะห์ต้นทุน-อรรถประโยชน์ (Cost-utility analysis; CUA) และการวิเคราะห์ผลกระทบด้านงบประมาณ (Budget impact analysis; BIA) ในผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง 324 ราย แบ่งเป็นกลุ่มดูแลในชุมชน 162 ราย และกลุ่มดูแลในสถานบริบาล 162 ราย ประเมินต้นทุนภายใต้มุมมองทางสังคม (Societal perspective) ด้วยระบบต้นทุนฐานกิจกรรม (Activity-based costing) วัดสมรรถนะการทำกิจวัตรประจำวันด้วย Barthel ADL Index และคุณภาพชีวิตที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพด้วย EQ-5D-5L โดยใช้ชุดค่าน้ำหนักอรรถประโยชน์ของประชากรไทย (Thai value set) เพื่อคำนวณปีสุขภาวะ (QALYs) กรอบเวลาในการวิเคราะห์ CUA 9 เดือน และ BIA 5 ปี เปรียบเทียบกับเกณฑ์ความเต็มใจจ่าย 160,000 บาทต่อ QALY พร้อมการวิเคราะห์ความไวแบบทางเดียว (One-way sensitivity analysis) การวิเคราะห์หาขีดจำกัด (Threshold analysis) และการวิเคราะห์ความไวเชิงความน่าจะเป็น (Probabilistic sensitivity analysis; PSA) จำนวน 1,000 ครั้งผลการศึกษา ระยะที่ 1 พบประเด็นหลัก 3 ประเด็น ได้แก่ (1) ระบบ LTC เป็นทั้งภาระทางเศรษฐกิจของครัวเรือนและการลงทุนเชิงยุทธศาสตร์ด้านสาธารณสุข (2) ความต้องการด้านสุขภาพที่ยังไม่ได้รับการตอบสนอง ได้แก่ การสูงวัยในถิ่นที่อยู่เดิม (Aging in place) ช่องว่างการดูแลผู้ป่วยภาวะสมองเสื่อม และทักษะของผู้ดูแล และ (3) อุปสรรคเชิงระบบ ได้แก่ กลไกการเงินที่ไม่ต่อเนื่อง การประสานงานข้ามภาคส่วนที่ไม่เพียงพอ ภาวะหมดไฟของผู้ดูแลในครอบครัว (Caregiver burnout) และตราบาปทางวัฒนธรรมต่อการดูแลในสถาบัน ผลการศึกษา ระยะที่ 2 พบว่า กลุ่มบริการดูแลในชุมชนมีต้นทุนเฉลี่ย 140,889.89 บาทต่อคนต่อปี ต่ำกว่ากลุ่มสถานบริบาล (856,985.34 บาทต่อคนต่อปี) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.001) คิดเป็นอัตราส่วนต้นทุน 6.08 เท่า และผลประหยัดต้นทุน 716,095.45 บาทต่อคนต่อปี ด้านประสิทธิผล คะแนน Barthel ADL Index ปรับตัวดีขึ้นในทั้งสองกลุ่ม โดยกลุ่มชุมชนมีคะแนน ณ เดือนที่ 9 สูงกว่ากลุ่มสถานบริบาล (ส่วนต่าง 1.11 คะแนน; p = 0.034) และมีค่า QALYs สูงกว่า (0.3900 เทียบกับ 0.3637; Incremental QALYs = +0.0263) ส่งผลให้กลุ่มบริการดูแลในชุมชนเป็นกลยุทธ์ที่เด่นกว่าอย่างสมบูรณ์ (Dominant strategy) ด้วยค่า ICER เท่ากับ -20,457,525 บาทต่อ QALY จัดอยู่ในตำแหน่ง Southeast quadrant ของ Cost-effectiveness plane การวิเคราะห์ PSA จำนวน 1,000 ครั้ง ยืนยันความน่าจะเป็นของความคุ้มค่าร้อยละ 100 ที่ทุกระดับเกณฑ์ความเต็มใจจ่ายที่ทดสอบ ด้านผลกระทบด้านงบประมาณ พบว่าการขยายสัดส่วนการดูแลในชุมชนจากร้อยละ 50 เป็นร้อยละ 85 ภายใน 5 ปี สามารถประหยัดงบประมาณสะสม 93.1 พันล้านบาท (ลดลงร้อยละ 31.1) หรือเฉลี่ย 18.6 พันล้านบาทต่อปีสรุป การดูแลระยะยาวในชุมชนมีความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์เหนือกว่าการดูแลในสถานบริบาลอย่างชัดเจนในทุกมิติการประเมิน ทั้งด้านต้นทุน ประสิทธิผล ความคุ้มค่า และผลกระทบด้านงบประมาณ ข้อเสนอเชิงนโยบาย คือ ควรเร่งขยายบริการดูแลระยะยาวในชุมชน พัฒนากลไกการเงินที่ยั่งยืน เสริมสมรรถนะกำลังคนด้านการดูแลระยะยาว และพัฒนาระบบสนับสนุนผู้ดูแลในครอบครัว ภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ เพื่อรองรับการก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยขั้นสุดยอด (Super-aged society) ของประเทศไทย |
